با عرض سلام و ادب و احترام خدمت شما نویسندگان و داوران محترم فرهنگ نامه معارف اعتقادی
- شیوه نامه تدوین فرهنگنامه اهلبیت علیهم السلام
شیوه نامه محتوایی:
1. هدف فرهنگنامه استخراج واژگان کلیدی اعتقادی در قرآن و احادیث و بیان روشن کاربردهای مختلف واژه
در آیات و روایات است.
2. مداخل فرهنگنامه باید به کوتاهی و روشنی عصاره موضوع در آیات قرآن و روایات را مستند به محکمات متن
توضیح دهد و ذهن خواننده را روشن نماید.
3. در هر مدخل پس از بیان معنای لغوی واژه و کاربردهای مختلف واژه در آیات و روایات، معنای خاص و کلامی
واژه به اختصار توضیح داده می شود و از پرداختن به مباحث فرعی ذیل عنوان مدخل پرهیز می شود.
4. کاربردهای غیر مشهور واژه در آیات و روایات فقط اشاره می شود و از ورود به بحث های اجتهادی پرهیز می
شود.
5. در فرهنگنامه از به کارگیری اصطلاحات و مفاهیم موجود در نظام های مختلف علمی برای توضیح واژگان
قرآن و روایات پرهیز می شود.
فصل اول: ضوابط تدوین
اهم ضوابط تدوین فرهنگنامه که باید در مقالات مراعات شوند، از این قرارند:
6. مستند بودن: هیچ مطلبی، بدون استناد به منابع و مآخد معتبر ذکر نمیشود. دقت در استخراج، نقل، برداشت و
ترجمه مطالب باید به حدی باشد که کاربران اطمینان یابند هیچگونه ایرادی از این جهت بر مقالات وارد نیست
و می توانند مطالب آن را کاملا مستند قلمداد کنند. مأخذ هر مطلب در پانوشت ذکر می گردد.
7. اصالت مآخذ: منابع و مآخذ مورد استناد، باید از اتقان و اصالت برخوردار باشند. ملاک اتقان و اصالت، علمیت،
قوام منطقی و مقبولیت نزد متخصصان هر علم است. در صورتی که مقالهای مشتمل بر مباحث لغوی، حدیثی،
کلامی، تفسیری، فقهی، تاریخی و...باشد باید برای هر بخش به منابع متقن و شناخته شده در همان بخش استناد
کرد. ضمنا نویسنده مقاله باید خود، از منبع اصلی استفاده کند و از نقل منبع واسطه بپرهیزد، مگر در مواردی که
عادتا ممکن نیست.
2
8.
پرهیز از ارزش داوری غیر علمی: عقاید و سلیقه های شخصی و جانبدارانه به ساحت فرهنگنامه راه نمی یابند
و آرای صاحب نظران با کمال بی طرفی گزارش می شوند. اصولا در فرهنگنامه بنا نیست که سلیقهای بر سلیقه-
های دیگر چیره گردد.
تبصره: بدیهی است که در دفاع از اصول و آرمان های اسلام ناب که در چهره مکتب اهل بیت عصمت و
طهارت(ع) متجلی است، تسامح روا نخواهد بود.
9. جامعیت علمی: هر مقاله فرهنگنامه مشتمل بر همه مطالب کلیدی و اساسی در شرح و تبیین مدخل مورد نظر
در چارچوب کتاب و سنت است، به گونهای که خواننده را از دیگر منابع اصلی و فرعی در آن موضوع ، از
حیث مطالب کلیدی، بینیاز سازد. همچنین جامعیت علمی اقتضا می کند که مقاله به همۀ پرسشها و شبهات
اصلی در راستای فهم معنای این واژه در کتاب و سنت پاسخ دهد.
10. نوآوری و تحلیل علمی: نویسنده مقاله میتواند با اتکاء به اصول تحقیق و با رعایت احتیاط و به صورت مستدل
دیدگاهها، تحلیلها و نوآوریهای خود را در قلمرو موضوع مقاله ارایه دهد و البته این مهم با تأکید بر صبغه
گزارشی مقالات فرهنگنامه ای انجام شود.
11. پرهیز از تساهل علمی: در فرهنگنامه هرگز به مشهورات و مقبولات متعارف اکتفا نمی شود و ملاک پذیرفته
شدن هر مطلب، صرفا علمیت و مستند بودن آن است.
12. پرهیز از حاشیه پردازی: مقاله فرهنگنامه ای تنها گنجایش مطالب مهم و کلیدی در باب موضوع مربوط را
دارد و از هرگونه حاشیه پردازی و خروج از موضوع بحث میپرهیزد، اگرچه مطالب حاشیه ای در جای خود،
متقن و علمی باشند.
13. پای بندی به چارچوب و قلمرو موضوعی: هر مقاله دارای چارچوب و قلمروی ویژه است. این چارچوب به
گونهای طراحی میشود که تا حد امکان، از بروز تداخل و تکرار در مقالات هم افق پرهیز گردد و هیچ مبحثی
بیش از یکبار در مجموعه فرهنگنامه به طور مبسوط آورده نشود. در موارد نیازمند اشاره به مطالب هم مضمون،
استفاده میشود. « ارجاع » از
14. پرهیز از نقل قول مستقیم: در نگارش مقالات فرهنگنامه باید از نقل قول مستقیم پرهیز شود، زیرا نقل مستقیم،
دو آفت بزرگ را به ساحت فرهنگنامه راه میدهد: دراز نویسی و چندگونگی قلم. برای پرهیز از این هر دو
« گزارش » آفت، در فرهنگنامه اصل آن است که عین مطالب دیگران، اعم از نثر و نظم آورده نشود و به ذکر
مطالب اکتفا گردد. حتی در آیات و روایات نیز، جز در موارد ضرور و بایسته، از نقل مستقیم پرهیز میشود. تنها
مورد استثنای این قاعده، جایی است که نقل عین مطلب موضوعیت داشته باشد.
3
15. گزارش آیات و روایات:
در این فرهنگنامه به اقتضای موضوع آن به آیات و نیز روایات پرشماری از اهل بیت(ع) استناد میشود، اصول
اساسی و مهم در گزارش آیات و روایات بدین شرح است:
• در ترجمه آیات حتی الامکان به ترجمه های معتبر مراجعه شود.
• مولف باید متن همه روایات مربوط به موضوع را مطالعه کرده و در ساختاری مناسب از همه آنها استفاده کند.
• با هدف ارائه نثری هماهنگ و یکنواخت در گزارش روایات از ترجمههای مطابق و تحتاللفظی پرهیز میشود
بلکه محتوای روایات در ضمن متن نویسنده و به صورت آزاد به خواننده منتقل میشود.
• از ارایه متن عربی روایات پرهیز میشود به جز در مواردی که آوردن متن موضوعیتی داشته باشد.
• در آوانگاری و اعرابگذاری روایات، فقط به علائمی بسنده میشود که در درست خوانی متن، نقش اساسی
داشته باشد تا موجب بدنمایی و چشمآزاری نشود.
• در صورتی که روایتی متضمن مباحث مختلفی باشد، تنها بخشی گزارش میشود که مربوط به موضوع مقاله
است.
• ترجمه آزاد و برداشت متعارف از روایات نیاز به استناد ندارد ولی ترجمه و برداشتهای خاص و تفسیر و تأویل-
های فراتر از حد متعارف و معمول باید به منابع مستند شود.
• در مواردی که از روایتی برداشتهای متفاوتی وجود دارد و فقط یکی از برداشتها با موضوع مقاله هماهنگ
است، عبارت باید به گونهای باشد که مشخص شود برداشتهای دیگری نیز وجود دارد.
• از نقل روایات ضعیف و موهون پرهیز میشود مگر در جایی که به دلیل شهرت، نقل و سپس نقد میشود.
• از پرداختن به مباحث سندی و رجالی جز در موارد خاص و ضروری پرهیز میشود.
16. دسته بندی اقوال: آراء و اقوال باید بر اساس مکتب های گوناگون فکری، مقطع زمانی یا به گونه طیف پذیر
دیگر دسته بندی شوند. از آوردن اقوال قابل ادغام که با تعابیر متفاوت ارائه شده- پرهیز شود؛ به ویژه در مواردی
که گزارش اقوال فراوان موجب تحیر و سرگردانی مخاطب می شود.
17. حجم متناسب: حجم هر مقاله متناسب با جایگاه و اهمیت موضوع آن تعیین می شود. این جایگاه و اهمیت با
عنایت به نوع موضوع، تعداد روایات، نقش موضوع در تاریخ مباحثات علمی و نیاز جامعه علمی به موضوع تعیین
می شود. مقالات این فرهنگنامه از جهت حجم به کوتاه(کمتر از هزار کلمه) و بلند(تا سه هزار کلمه)، تقسیم
میشود. نویسنده مقاله باید بکوشد تا مقاله خود را در حجم تعیین شده سامان دهد. مرجع تعیین حجم، گروه با
مشورت سرویراستار است.
18 . تفکیک رویکردها: در مقالاتی که با رویکردهای گوناگون به موضوع پرداخته میشود، درصورت لزوم هر
رویکرد از رویکرد دیگر جدا و متمایز گردد
19. پای بندی به چینش و نظم منطقی: رعایت نظم منطقی در دو محور ساختار کل مقاله و نیز ساختار درونی هر
عنوان، از مختصات اصلی هر مقاله فرهنگنامه ای است. نظم منطقی در کلیت مقاله، آن گاه نمود مییابد که
4
تسلسل و پیآوری مطالب ، تابع طرحی منسجم باشد و هر مطلب با مبحث پیش و پس از خود، ارتباطی روشن و
مقبول داشته باشد. در ذیل عناوین باید مطالب مندرج در هر سرفصل واحد، با رعایت قواعد پاراگرافبندی چنان
سامان یابند که هم تعداد جملههای هر پاراگراف و هم تسلسل پاراگرافها، در خدمت انتقال پیام اصلی و آن
گاه پیامهای فرعی آن سرفصل، به ترتیب اولویت باشند.
20.
رواننویسی: نثر مقالات باید شیوا، رسا، ساده، بیتکلف و شفاف باشد، به گونهای که هم از سوی محققان
پذیرفته شود و هم از سوی عموم اهل دانش. اطنابِ مملّ، ایجازِ مخلّ، حشو، پیچیدهنویسی و هرگونه سست-
نویسی مقاله را از این امتیاز محروم میکند. بهرهگیری از تعابیر ادیبانه و شاعرانه، به کاربردن افعال و مصادر چند
جزئی، و افراط در استفاده از فنون بلاغی و بیانی، در نثر فرهنگنامه ای روا نیست. از عربینگاری و همچنین
سرهنویسی نیز باید پرهیز کرد.
21. کوتاه نگاری: نثر مقاله باید از کمترین و مفیدترین واژگان تشکیل شده باشد و از هرگونه دراز نویسی اعم از
ذکر شواهد فراوان(بدون ضرورت) و شاخ و برگ دادن بیهوده به مطالب پرهیز شود . از آوردن جملات
درآمدی(مانند البته ، ما می دانیم و ....) نیز باید خودداری شود.
22. عفت قلم: حفظ عفت و تقدس قلم و رعایت بزرگ منشی و پیراستگی نوشته از هر گونه بیحرمتی، دشنام،
درشت زبانی و عصبیت از بایستههای فرهنگنامه نگاری است.
23. پرهیز از کاربرد القاب و عناوین: در مقالات باید از کاربرد القاب و عناوین تشریفاتی پرهیز شود، مگر علَم
آورده میشوند و پس از « امام » شده باشند. نامهای حضرات ائمه با نام های مشهور نزد فارسی زبانان و پیشوند
نام، تحیت مناسب(به صورت کلیشه) میآید. نام حضرت محمد(ص) و فاطمه(س) نیز با پیشوند حضرت آورده
میشود.
24. پای بندی به اصطلاحات علمی: به کارگیری اصطلاحات و واژگان کلیدی مخصوص به هر علم لازم است،
به گونهای که هر مقاله صبغۀ تخصصی خود را داشته باشد. در عین حال از رعایت سادگی و روانی نثر نباید
غفلت کرد.
فصل دوم، اجزای مقالات
هر مقالۀ فرهنگنامه از پنج بخش فراهم میآید: مدخل، شناسه، بدنه، منابع و امضا
1. مدخل
مدخل نام یا اصطلاحی است که مقاله بر محور آن سامان می یابد.
5
2. شناسه
• شناسه یا معرف گزارهای است که پس از مدخل (نهاد) می آید تا تعریفی کلی و تصویری اجمالی از آن ارائه
دهد. این تعریف به گونه ای است که هم آن مدخل را از مدخل های مشابه متمایز می سازد و قلمرو مقاله را تا
حدودی روشن می کند و هم زمینه ورود به مقاله را فراهم می کند. مثال:
احرام: نخستین عمل واجب در حج و عمره و از ارکان آن دو
• شناسه در مدخل های اعلام حتی المقدور ارتباط مدخل را با مجموعۀ دانشنامه نشان دهد. مثال:
ابراهیم : از پیامبران اولوالعزم و نیای اهل بیت(ع)
• شناسه مختصر و مفید است؛ از این رو، همواره به صورت عبارت، و نه جمله، می آید و تا حد امکان از کاربرد
فعل در آن پرهیز می شود.
• در مواردی که مدخل و محدوده آن از وضوح کامل برخوردار است آوردن شناسه لازم نیست.
3. بدنه
بدنه پیکره اصلی و بنیادین هر مقاله فرهنگنامه است که پس از مدخل و شناسه آن قرار میگیرد و معمولا از چند بخش و
هر بخش از چند پاراگراف تشکیل میشود.
پاراگراف بندی
در پاراگرافبندی بدنه مقاله به این نکات توجه میشود:
آن است، با این حال، سعی میشود پاراگراف طولانی نگردد و معمولا « پیام اصلی » • طول هر پاراگراف متناسب با
از ده جمله مستقل فراتر نباشد.
• اولین جمله از هر پاراگراف اصلیترین پیام همان پاراگراف را بیان میکند.
• جملههای هر پاراگراف تنها برای بیان یک پیام اصلی و گستردن دامنه همان پیام به کار میآیند. از آوردن
توضیحات دیگر و شرح و بسط های بیرون از آن دامنه، پرهیز میشود.
• ارتباط طولی میان پاراگرافها مبتنی بر رابطه منطقی میان پیامهای اصلی است. هر پاراگراف در مکانی قرار
میگیرد که اگر جابه جا شود، نبود حلقهای در آن زنجیره منطقی به خوبی مشهود باشد.
6
بخش بندی
برای سادهسازی فهم مطالب، از روش بخشبندی و عنوانگذاری استفاده میشود تا حدی که موجب از همگسیختگی
مباحث نگردد. به این منظور چند پاراگراف که شاخهای اصلی از پیکره کل مقالهاند، یک بخش را تشکیل میدهند و
تحت یک زیر عنوان جای میگیرند.
عنوانبندی در مقالات بلند حائز اهمیت ویژه است و در مقالههایی که محورهای متفاوتی دارند، نیز ضرورت دارد.
ارجاع درون متنی و برون متنی
استفاده میشود مانند: (همین مقاله ← مراتب « ارجاع درون متنی » هرگاه نیاز باشد به مطلبی در همان مقاله ارجاع شود، از
) : استفاده میشود مانند « ارجاع برون متنی » توحید) و هرگاه نیاز باشد به مطلبی در مقالهای دیگر ارجاع شود، از ←
شرک).
4. منابع
• در این فرهنگنامه بر خلاف شیوه مرسوم در اغلب دایرهالمعارفها مستندات مباحث در پاورقی میآید زیرا درج
مستندات در متن مقاله و لابه لای سطور، سهولت و روانخوانی متن را از بین میبرد.
• هر مقاله فرهنگنامه از دیگر مقالات و هر صفحه آن از دیگر صفحات تمایز مییابند تا استفاده مستقل از آنها
ممکن شود. به این منظور، منابع مطلب در هر صفحه در پانوشت همان صفحه میآید.
• نشانی آیات در پاورقی به این ترتیب می آیند: که درون دو کمان ابتدا نام سوره بدون کلمه سوره و پس از آن
، علامت ممیز و سپس شماره سوره و بعد از آن ویرگول و شماره آیه میآیند؛ مانند ( انفال/ 8،35 )؛ ( بقره/ 2
(105 - 103 - 93 ،47
آمده است. در اینجا به برخی از مهمترین « شیوهنامه کتابشناسی و کنترل علمی » اصول و ضوابط ذکر منابع در پانوشت در
آنها اشاره میشود:
• در منابع لغوی، معاجم و دایرهالمعارفها بدون ذکر شماره جلد و صفحه به ذیل ماده و مدخل ارجاع داده میشود.
استفاده میشود. « همان » • در جایی که منبع سخن بعدی تکرار قبلی است از واژه
درج « منابع » • مشخصات جلد و صفحه بر مبنای چاپی است که در پایان همان مقاله در کتابشناسی و تحت نام
میشوند.
• نام کتب دراز نام، در پانوشت به صورت مختصر میآیند ، مثال: بحار الانوار، ولی در منابع پایان مقاله به طور
کامل میآیند(مطابق راهنمای منابع).
میآید. « راهنمای منابع » • نام کتب مطابق
7
• در صورت تعدد منابع برای یک مطلب، ترتیب تاریخی منابع در پانوشت رعایت میشود.
• اگر نام چند منبع در یک مقاله، مشابه باشد، پس از ذکر نام اثر، نام مشهور و مختصر نویسنده نیز در پانوشت
میآید؛ مانند الامالی؛ صدوق؛ الامالی؛ طوسی؛ الامالی؛ مفید.
.55 -5421 ، • در صورت تعدد صفحات منبع، چنین عمل میشود:...ص 42
منابع پایان مقاله(کتابشناسی)
درج می شود. این کتابشناسی لزوما شامل منابعی است که در بدنه نیز به « منابع » پس از بدنه مقاله، کتابشناسی منابع با عنوان
نام آنها استناد شده است. چینش این منابع، بر پایه ترتیب الفبایی نام اثر است و مشخصات کتابشناختی در آن، به این ترتیب
می آیند:
عنوان اثر، نام نویسنده، نام مترجم، نام محقق، مصحح و ...، محل نشر، ناشر، سال نشر.
مثال: انساب الاشراف، بلاذری، به کوشش زکار و زرکلی، بیروت، دارالفکر، 1417 ق.
چند ضابطه
1. به نام مشهور و مختصر افراد اکتفا میشود.
2. هرگونه لقب مانند آیت الله، دکتر و ... از نام افراد حذف میگردد. سیِّد جز نام تلقی میشود.
3. در چینش الفبایی نام های مشابه، به واحدهای پس از نام اثر توجه می شود.
4. در نسخه های خطی، زمان تألیف و محل نگهداری منبع و شماره آن، نیز ذکر می شود؛ مثال: احمد بن محمد
ثعالبی، الکشف و البیان فی تفسیر القرآن،نیمه اول قرن پنجم ، کتابخانه مرعشی، 908
5. شماره مجلد اثر تنها هنگامی ذکر می شود که مشخصات کتابشناختی آن، از مجلدات دیگر متمایز باشد . در این
حال شماره مجلد ، پس از نام کتاب میآید.
6. منابع فارسی و عربی با هم طبق ترتیب الفبای میآیند و منابع به زبان های دیگر به صورت مستقل و پس از منابع
فارسی و عربی میآیند.
5. امضا
• نام و نام خانوادگی مولف یا مولفان(با حذف هرگونه لقب و عنوان) که بمنزله شناسنامه علمی و امضای مولف
است در پایان هر مقاله پس از درج منابع به صورت چپ چین ذکر میشود.
• هرگاه مقاله دارای بخشهای مستقل باشد و مولفان مختلفی نگارش آن را عهدهدار باشند نام هر مولف ذیل بخش
مربوط و ذیل منابع همان بخش میآید.
8
• آماده سازی مقاله شامل تلخیص، جابجایی، جامعیت بخشی و افزودن مطالب، اصلاح ساختاری و پاراگراف
بندی، تقویت منابع و ویرایش صوری و ایجاد تغییرات متناسب با شیوهنامه تالیف مقالات که از سوی بخشهای
علمی انجام میشود تا حد 30 درصد طبیعی است و مقاله به نام مولف میآید.
• در صورتی که تغییرات مقاله از 30 تا 60 درصد باشد نام ویراستار در کنار نام مولف و پس از آن قرار میگیرد.
تبصره: در صورتی که میزان تغییرات بیش از 50 درصد باشد نام ویراستار علمی مقدم بر نام مولف میآید.
• در صورتی که اصلاحات و تغییرات بیش از 60 درصد باشد فقط نام بازنویس و ویراستار علمی و یا بخش مربوط
ذیل مقاله می آید و مقاله اولیه مردود تلقی میشود.
تبصره: مرجع تشخیص میزان تغییرات مدیر بخش علمی با تایید سرویراستار است.
